Անարբանուն և որդիները

«Մեհրաբադ» օդանավակայան, համար 726 թռիչք, «Էյր ֆրանս»։

Գիշերվա ժամը երկուսն է՝ այսինքն մի ամբողջ անքուն գիշեր։ Այսինքն, ուժասպառություն, հոգնածություն, շտապողականություն, որն ուղեկցվում է կարոտով, մի անորոշ տագնապով և գնալ, մնալ ու այլևս չվերադառնալու մտքով  կամ հակառակը՝ հենց այստեղ՝ իր բոլոր թերություններով ու առավելություններով սիրելի Թեհրանում մնալու և այլևս տեղից չշարժվելու մտքով: 

Հրաժեշտ։ Առանց խոսքի, առանց հայացքի, սառը և արագ՝ կոկորդում կուտակված լացով ու անհիմն զայրույթով, որը ցույց տալ չի կարելի, որը պետք է կուլ տալ ու  փախչել։

Պայուսակիս ուղն ու ծուծը մանրակրկիտ զննում են։ Ճամպրուկիս մեջ կասկածելի ու վախենալու մի բան է, որ ինքս էլ չգիտեմ՝ ինչ է։ Սպառնացող մատը ցույց է տալիս ճամպրուկիս պարունակությունը։

-Սպանության գործիք:

Ի՞նչ սպանության գործիք,  ճամպրուկիս մե՞ջ։

-Ահաբեկի՞չ:

Գուցե։ Ամեն ինչ հնարավոր է։ Սպանության գործիքը Իսֆահանում տղայիս համար գնած ոսկյա տապարատեգն է։ Էժան չէ։ Որևէ մեկին էլ դրանով սպանել հնարավոր չէ՝ հատկապես՝ ինքնաթիռի օդաչուին։

Ասում եմ, -Բաբա, հին տապարատեգ է, հավանեցի, գնեցի։ Ճամպրուկիս մեջ է։ Հո չեմ կարող ինչ-որ բան անել դրանով, ի՞նչ պիտի անեմ։ Տապարատեգը՝ սպանության գործիքը, ճամպրուկիցս զգուշորեն հանում են։

-Ա՜յ քեզ բան․․․

Գնման կտրոնը հետս է։ Ամբողջն իրար հետ հինգ հազար թուման էլ չի գալիս։  Պետք է Թութի աղան արժեքը գնահատի։ Բարձրախոսը կանչում է Թութի աղային։

Մի ձեռք բռնում է արմունկս։ Ասում է, -Խանու՛մ ջան։ Ծեր կին է, ինչ-որ բան է խոսում։

Չեմ հասկանում։ Շտապում եմ։ Պետք է լուծեմ սպանության գործիքի հարցը։

Ասում եմ, -Չեմ ուզում տապարատեգը, Ձեզ լինի, թողե՛ք ինձ։

Ճակատագիրս Թութի աղայի ձեռքում է։ Պետք է սպասեմ։

Ծեր կինը հետևից ուսիս է զարկում։ Նորից է ասում, -Խանու՛մ ջան, ղուրբան քեզ, ուշացել եմ, վախենում եմ տեղ չհասնեմ։ Մոլորված ու շփոթված է։ Աղաչում է, որ իր համար լրացնեմ մաքսակետի հարցաթերթիկը։ Ասում է, -Խանու՛մ ջան, աչքս չի տեսնում, պատշաճ գրագիտություն չունեմ, տղաներս ասացին՝ նստի՛, արի՛։ Չգիտեի, որ այսքան դժվար է։ Երկու անգամ անձնագրային գրասենյակում ուշքս գնաց։ Մեռա։ Ասում եմ, -Սպասի՛ր, գործ ունեմ, մեկ ուրիշից ուզիր։ Ասում է, -Ումի՞ց, ոչ ոք ժամանակ չունի։ Գթա՛ ինձ, Աստվա՛ծ։

Հարցնում է, -Խանու՛մ ջան, Շվեդիայի ինքնաթիռը որտե՞ղ է։ Անձնագիրն եմ թերթում։  Անունն Անարբանու Չենարի է։ Արագ-արագ լրացնում եմ փաստաթուղթը։ Ութսուներեք տարեկան է։ Իմ ուղևորակիցն է, միևնույն թռիչքն է, գնում է Փարիզ, այնտեղից էլ՝ Շվեդիա։

Ասում է, -Տաս տարի է, որ տղաներիս չեմ տեսել։ Սիրտս մղկտում է։ Ասացի՝ ղուրբան լինեմ ձեզ։ Ինչո՞ւ եք աշխարհի այն ծայրը գնացել։ Մեր Յազդն ի՞նչ այիբ ունի։ Համառեցին, թե ուզում ենք գնալ։ Վերջ։ Ողորմածիկ ամուսինս ասաց՝ ջահելական խելագարություն է։ Գլխներին է խփել։

Թութի աղան գալիս է իմ հետևից։  Տապարատեգն է զննում։ Լամպի լույսի տակ է պահում։ Ասում է՝ հին տապարատեգ է։

Հարցնում եմ՝ ինչքան հին է։ Ասում է՝ ծայրը հին է, պոչը՝ նոր։ Ամեն դեպքում կարելի է ինքնաթիռի օդաչուի, ամբողջ սպասարկող անձնակազմի ու իրավապահ մարմինների գլուխը կտրել ու ուղևորներին պատանդ վերցնել ու ինքնաթիռը տանել Աֆրիկա՝ վտանգավոր է։

Ասում եմ՝ ձեզ լինի Աքեմենյան տապարատեգը։ Չեն համաձայնվում։ Վերադարձնել է պետք։ Տապարատեգը նվիրում եմ դռան կողքը կանգնած բեռնակրին։ Հևիհև ու դժգոհ վերադառնում եմ ու տեսնում, որ ծեր կինը շփոթված ու անհանգիստ, իր տեղում կանգնած կողքերն է նայում։ Չի իմանում իր ճամփան։ Հայացքը, որ վրաս է ընկնում, հրճվում է։ Մոտենում է։ Ասում է, -Խանու՛մ ջան, ո՞ւր էիր, ասացի՝ գնացիր, ես մնացի։ Գալիս է հետևիցս։

Անարբանու Չենարին խելոք, ստվերի պես հետևիցս է գալիս։ Անդադար խոսում է։ Շփոթված հայացքն ու ձեռքերի դողը մատնում են լարվածությունը։

Ասում է, -Երանի նրանց, որ հլու-հնազանդ երեխաներ ունեն, երեխաներս փոքրուց քամոտ էին, հանգիստ ու դադար չունեին։ Գյուղի մարդկանցից զզվում էին։ Ամբողջ ուժով ուզում էին քաղաք գնալ, Թեհրան գնալ, մի ուրիշ տեղ գնալ։ Ո՞ւր։ Իրենք էլ չգիտեին։ Մենք, որ երիտասարդ էինք, մեկ տեղից ավելի չէինք իմանում։ Յազդը մեզ համար աշխարհի սկիզբն ու վերջն էր։

Ասում եմ, -Նանե՛ խանում, քեզ երանի, որ տեղդ գտել ես։

Ասում է, -Տղաներիս համար նամակ տվեցի։ Ես հո գրագիտություն չունեմ։ Ես ասացի, Սոհեյլա խանումը գրեց։ Հարցրի․ «Ուր էլ որ եք՝ աշխարհի այն ծայրում, ողջ-առո՞ղջ եք»։ Պատասխանեցին․ «Նանե՛, անտեր ու անգործ ենք։ Ոսկորներս ցրտից սառցակալել են։ Գիշերներ են լինում հոնգուր-հոնգուր լացում ենք։ Հիմա ուզում ենք Ամերիկա գնալ»։ Ամուսինս գնաց այն աշխարհ, հետ եկավ։ Ասաց՝ տղաներս թափառական են դարձել։ Ոտքերը հողից պոկվել են։ Ուր էլ գնան՝ օտար են։

Ասում եմ, -Շտապի՛ր, ձեռքիդ պայուսակը պետք է ցույց տաս։

Անար խանումը ձեռքի երկու պայուսակ ունի։ Բացում է առաջինը։ Մանր-մունր իրերով է լցված։  Ձեռքի երկրորդ պայուսակը լցված է նռով ու բադրջանով։

Ասում է, -Մեր այգու նռներն են։

Մեր գործն ավարտվում է։  Հեշտ պրծանք։ Մարմինը սկզբի պես չեն զննում։ Հեշտացել է։ Անարբանուն խուտուտ ունի։ Ձեռքը, որ կպնում է մարմնին, կծկվում է, ծիծաղից ուշքը գնում է։

Հասնում ենք սպասման սրահ։ Անարբանուն փռվում է կողքս՝ աթոռին։ Աչքը կպնում է։

Ուղևորներին են կանչում։ Անարբանուն շտապում է գնալ ու խառնվում է ուղևորներին։ Շշմած ու վախեցած կանգնում է ինքնաթիռի աստիճանների մոտ ու ապշած նայում ինքնաթիռի թևերին։ Ձեռքի պայուսակը ծանր է։ Շարժվելու ուժ չունի։ Երկու աստիճան բարձրանում է ու կանգնում։ Ճանապարհը փակել է։ Օդանավակայանի անձնակազմն օգնության է գալիս։ Թևի տակից բռնում ու աստիճան-աստիճան բարձրացնում են։ Տեղն իմ կողքին է։ Հրճվում է։ Նստում է ու ձեռքի պայուսակը մի կերպ տեղավորում ոտքի տակ։

Ասում է, -Է՜հհ, տղաներ, մարդ պրծնի ձեր ձեռքից, երանի ձեր հանդեպ սիրուց ազատվեի ու այսքան իրար չխառնվեի։

Հանում է կոշիկները։ Տնքում է։ Ոտքին հաստ, սև գուլպաներ ունի։ Շոգում է։ Դեմքը լրիվ քրտինք է։

Ասում է, -Փա՜ռք Աստծո, որ տեղս Ձեր կողքին է: Դուք ասեք։ Երեխա ունե՞ք։

Մեջքով դեպի իրեն եմ շրջվում ու գլուխս խրում բարձի մեջ։ Պիտի քնեմ։

Հարցնում է, -Խանու՛մ ջան, Դուք է՞լ եք Շվեդիա գնում։

Շարժում եմ գլուխս։

Ասում է, -Վախենում եմ տեղ չհասնեմ։

Չեմ պատասխանում։

-Խանու՛մ ջան, հենց հասնենք Շվեդիա, ինձ խաբար արա։

Ասում եմ, -Քնի՛ր, Անարի՛ խանում, քնի՛ր։

Ասում է, -Խանու՛մ ջան, ես հո օտար լեզու չգիտեմ։

Բարի է ու սիրուն, սև ու կլոր աչքերը փայլում են։ Նորից է ասում է, -Խանու՛մ ջան, հենց հասանք Շվեդիա՝ ձայն տուր։ Վախենում եմ այստեղ մնամ։ Բացատրում եմ, որ ինքնաթիռը ավտոբուսի պես չէ։ Տաս տեղ կանգ չի առնում։ Թեհրանի օդանավակայանից բարձրանում է ու Շառլ դը Գոլ օդանավակայանում վայրէջք կատարում։ Պետք է վեր կենա ու փոխի ինքնաթիռը։ Ավելի է շփոթվում։ Ասածներիցս գլուխ չի հանում։ «Շվեդիան» միակ տեղն է, որ լսել ու մտապահել է։

-Խանու՛մ ջան, երեք օր է՝ ճանապարհի վրա եմ։ Մեռա։ Մտածեցի՝ ճամփին կմեռնեմ։ Հազար ցավ ու հիվանդություն ունեմ։ Տարիքս ութսունն անց է։ Բայց այդ երկու տղաներին տեսնելու ցանկությունն ինձ ուժ է տալիս։ Այս ձեռքի պայուսակը, որ տեսնում եք, մեջը նուռ ու բրինձ է։  Ձեռքը տանում է ու պայուսակից երկու խոշոր կարմրի նուռ  հանում։ Համեցի՛ր, փորձի՛ր։

Շարժում եմ գլուխս։ Ճզմում է նուռը։ Ապշած նայում եմ նռան փայլուն կեղևին, որ ոնց որ փափուկ փուչիկ լինի, ու ուր որ է կպայթի։ Ասում եմ, -Չէ, չէ, չեմ ուզում, մի՛ սեղմիր, -ու մի կողմ եմ քաշվում։ Վերնաշապիկս սպիտակ է։

-Մի՛ վախեցիր, խանու՛մ ջան, սովորական նռներից չէ։ Սիրո նուռ է, -ասում է ու ուժեղ մատները մտցնում նռան դուրս ցցված անկյունների մեջ։

Ասում է, -Ես նռան ծառի տակ եմ մեծացել։ Հայր-մայր, դե, չեմ ունեցել։ Մոր կաթի տեղ նռան հյութ են տվել։ Ծառի ճյուղը ներքև էի քաշում։ Ճզմած նուռ էի ծծում։ Կարծում էի՝ մորս կուրծքն է։ Մարդիկ ասում էին՝ Անարաք, սա քո մոր ծառն է։ Սիրո ծառ է։ Կողքն էլ մի չինարի ծառ կար։ Ասացին՝ սա էլ հայրդ է։ Հոր ու մոր տեր դարձանք։ Գնացինք, որ անձնագիր վերցնենք, ասացին՝ անունդ ի՞նչ է։ Ասացի՝ Անարաք։ Ասացին՝ հորդ անունն ի՞նչ է։ Ասացի՝ Չենարաք։ Ասաց՝ գնա՛, կորչի՛ր, հո ծառից չե՞ս ծնվել։ Ասացի՝ հա բա։

Քունս փախել է։ Թռիչքից մի ժամ է անցնում։ Նախաճաշ են բերում մեզ համար։ Անարի նանեն սոված է ու հաց ու մուրաբան տեղում կուլ է տալիս։

Հարցնում է, -Խանու՛մ ջան, սոված չե՞ս, ինչո՞ւ չես ուտում, -ու իմ թույլտվությամբ նախաճաշիս մնացորդն իր առջև է դնում ու չմփչմփացնելով ուտում։

Հարցնում է, -Դուք է՞լ երեխա ունեք։

Գլխով հաստատման նշան եմ անում։

Հարցնում է, -Երեխաները Ձեզ մո՞տ են։ -Հա։

Ասում է, -Երանի Ձեզ։ Ինչ բախտավոր եք։ Երեխան մարդու կյանքի քաղցրությունն է։ Տասներկու տարի է՝ տղաներիս չեմ տեսել Մեծ տղաս նամակ գրեց։ Ասաց․ «Նանե՛, նամազ եմ անում ու հանուն հայրենիքիս պատերազմում»։ Հարցրի․ «Ա՛յ բալա, ո՞ւմ հետ ես պատերազմում» Գրեց․ «Հայրենիքի ու կրոնի թշնամիների»։ Փոքր տղաս այդպիսի բաներ չունի։ Տարին մեկ անգամ նամակ է գրում ու քաղցր-մաղցր խոսում։ Գրում է․ «Նանե՛, արի՝ միասին սրճարան գնանք, պարենք»։ Սուտ բաներ է ասում գրողի տարածը։ Բայց հենց այդ ստերով է մարդու սիրտ հալեցնում։ Սուտ է ասում։ Գլխի չափ սուտ։ Երկու անգամ եվրոպացի կին է առել։ Առաջին կինը ոնց որ կատու լիներ։ Մի թքյա ոսկոր։ Ամուսինս թքեց, հարսի նկարը պատռեց, շպրտեց։ Մինչև փոքրից նամակ եկավ։ Մազերը շեկացրել էր։ Լուսներես էր դարձել՝ աղջկա պես։ Գրել էր․ «Նանե՛, սազ եմ նվագում, հարսանիքներին երգում»։ Ամուսինս ասաց, -Խայտառակ եղանք, ունքերի տակը հանել է, դիմափոշի քսել, սա իմ որդին չէ։ Մտավ սգի մեջ։ Ասաց՝ տղաներս մեռել են։ Այնքան ողբ արեց, որ իսկականից մեռավ։ Ես էլ ասացի՝ կյանքն առանց երեխա, առանց ամուսին դժոխք է։ Գնացի նռան ծառի տակ պառկեցի։ Սպասեցի մինչև Ազրաիլը գա, հոգիս վերցնի։ Հանկարծ լսեցի՝ գյուղի մարդիկ ինձ են կանչում։ Փոստատարն էր: Գյուղապետն էլ էր եկել։ Ասաց, -Անարի՛ նանե, ի՞նչ ես նստել, քեզ համար Եվրոպայից նամակ է եկել։ Նամակը փոքր տղայիցս էր։ Գրել էր․ «Նանե՛, վե՛ր կաց, արի՛, սիրտս մղկտում է քեզ համար, վախենում եմ՝ դու էլ մեռնես»։ Այ ոնց կաք՝ Ձեզնից էլ տաս տարի ջահել դարձա։ Տեղիցս վեր թռա։ Ասացի․ «Նանե՛, ցավդ տանեմ, թքած թե կանացիացել ես, ինչ էլ լինես՝ իմ միսն ու արյունն ես։ Որտե՞ղ է Շվեդիան»։ Սկզբում մտածեցի՝ Շվեդիան Իրանում ինչ-որ տեղ է, հյուսիսային գյուղերից է։ Հետո հասկացա՝ աշխարհի ծայրն է։

Ցավեցրի Ձեր գլուխը։ Չթողեցի՝ քնեք։ Ուզեցի՝ տեսնեք, թե երեխան մարդուն ինչ օրն է գցում։ Տասը տարի է՝ քնած թե արթուն այդ տղաների հետ եմ խոսում։ Վախենում էի՝ հիշողությունս կորցնեմ ու տղաներիս մոռանամ։ Ամուսինս ասաց՝ հիշողությունը կորցնելն օրհնություն է։ Գթություն է։ Երանի՜ այս տղաների հանդեպ սերը սրտիցս դուրս գար։ Երանի՜ գլուխներս դնեինք հողին ու մեռնեինք։ Երդում կերա՝ մինչև տղաներիս չտեսնեմ՝ գլուխս հողին չեմ դնի։ Նամազ անելիս բարձր-բարձր տղաներիս անունն էի արտասանում։ Այնքան ասացի, որ ձայնս ականջներին հասավ։ Տոմս տվեցին ինձ։

Հենց տեղ հասնենք փոքր տղայիս կգրկեմ։ Կրծքիս կսեղմեմ։ Գիշերն իր ներքնակի կողքին կքնեմ ու գլուխս կդնեմ ոտքերին։ Երեխա ժամանակ բոբիկ էր ման գալիս։ Ոտքերից խոտի հոտ էր գալիս։ Եղինջներն էլ միշտ ամբողջ մարմինը կծած էին լինում։ Հիմա եվրոպական օճառով է ձեռք ու ոտքը լվանում։ Օտարի հոտ է գալիս։ Մեծ տղաս, որ ծնվեց, վրայից հասուն մարդու հոտ էր գալիս։ Հոտած մարդու մարմնի քրտինքի հոտ։ Ամուսինս ասաց՝ այս տղան փորձանք է, հոտից զգացվում է։ Ասացի՝ Աստծո կամքն է։ Հո բոլորից լավ հոտ չպիտի գա։ Ամեն մարդ իր հոտն ունի։ Շնից ու կատվից վատ հոտ է գալիս, բայց սիրտները մաքուր է։ Հավերից գարշահոտ է գալիս, բայց անխոս ու անմեղ են։ Ամուսինս ասաց՝ այս տղայի ուղեղը փտած է։ Հոտը գլխից է գալիս։ Ոտքերից չէ։ Ինչ ասեմ՝ ինձ համար ծաղկաջրի հոտ էր։ Լավ, խելքս նրանց համար գնում է։ Սերն այդպիսի բան է։

Հարցնում է, -Խանու՛մ ջան, կարիք հոգալու համար որտե՞ղ պիտի գնալ։

Չեմ պատասխանում։ Մարմինս թուլացել է ու սիրտս բաբախում է։

Անարի մայրիկը չի համբերում։ Արձակում է ամրագոտին ու կռանում։ Ֆրանսիացի բորտուղեկցորդը նշան է տալիս, որ նստի։ Անարի մայրիկն իրար է սեղմում իր գեր սրունքները։

Ասում եմ, -Նստի՛ր, սպասի՛ր՝ կըկնես։

Չի լսում։ Շտապում է։ Ճանապարհ է ընկնում։ Կոշիկներն աթոռի տակ են։ Ճոճվում է։

Հետևի ուղևորն օգնության է հասնում։ Բռնում է թևի տակից ու ուղեկցում։ Հեռվից ականջիս է հասնում Անարբանուի ձայնը։

Բռունցքով խփում է լվացարանի դռանը։ Ասում, -Խանու՛մ ջան, օգնություն, խանու՛մ։

Ուղևորներից մեկը վեր է կենում ու դուռը բացում նրա համար։ Ձեռքերն ու երեսը լվացել է, ու գլխաշորի եզրից ջուր է կաթում:

Ասում է, -Վաա՜յ, ինչ նեղ տեղ էր։ Աստված հեռու պահի։ Ներողություն հանդգնությանս համար, բայց սա՞ էլ է զուգարան, մերն է՞լ։

Ինքնաթիռի անիվներն ամուր գետնին են բախվում, և Անարի մայրիկը վեր է թռչում տեղից։ Տեսնում է՝ ուղևորներն իրենց իրերը հավաքելով են զբաղված, և շտապելով արձակում է ամրագոտին։

Հարցնում է, - Խանու՛մ ջան, հասա՞նք։

-Հա,- Շվեդի՞ա հասանք։

-Չէ։

-Բա ո՞ւր ենք։

-Փարիզ։

Ուղևորները շտապում են։

-Շվեդիան հաջո՞րդ կանգառն է։

Որերորդ անգամ բացատրում եմ, որ պետք է իջնի, ինքնաթիռը փոխի ու գնա տղաների մոտ։

Ասում է, -Վաա՜յ, Աստված, ես հո գրագիտություն չունեմ։ Չեմ իմանում։ Սրանց լեզուն չեմ հասկանում։

Ասում եմ, -Տոմսդ ցու՛յց տուր, կուղեկցեն քեզ։

-Ո՞ւմ ցույց տամ։

-«Էյր ֆրանս»-ի աշխատակիցներին։

Ասում է․ «Չեմ իջնելու, տեղիցս չեմ շարժվելու, վախենում եմ՝ տեղ չհասնեմ, կորչեմ»։

Ասում եմ, -Արի՛, ես ցույց կտամ։

Աղաչում է, -Խանու՛մ ջան, հոգուդ մեռնեմ, հետս մինչև Շվեդիա արի՛։

Ասում եմ, -Անար խանու՛մ, վե՛ր կաց, մի՛ վախեցիր, չես կորչի, քեզ ինձնից ավելի լավ մեկի ձեռքը կհանձնեմ։ Երկմտում է։ Ճար չունի։ Համաձայնվում է։

-Աստված մեծ է, գուցե տղաներս հենց այստեղ լինեն։

-Գուցե։

Ասում է, -Թե երեխաներիս խաթր չլիներ՝ տեղիցս չէի շարժվի։ Մեր Յազդը ոնց որ դրախտ լինի:

Հարցնում է, -Շվեդիան այստեղից շա՞տ հեռու է։

Վերցնում եմ ձեռքի պայուսակը։ Ծանր է ահավոր։ Հետ եմ տալիս իրեն։

Ասում եմ, -Նայի՛ր, դու պիտի այս ճանապարհով գնաս, ես՝ այն։ Մեր ճանապարհները նույնը չեն։ Տոմսդ այն երկու կանանց ցու՛յց տուր (Ավիաընկերության  կանանց եմ ցույց տալիս) ու նրանցից օգնություն ուզի՛ր։

Ապշած վրաս է նայում։ Պատրաստ չէր հանկարծահաս բաժանմանը։ Քաշում է բաճկոնիս ծայրը։

Ասում եմ, -Նանե՛ խանում, քեզ բարի ճանապարհ։

Ասում է, -Ո՞նց բացատրեմ։ Ես հո չեմ հասկանում նրանց լեզուն։

-Տոմսդ իրենց ցու՛յց տուր։

-Ի՞նչ ասեմ։

-Ասա՝ Շվեդիա։

Ինքն իրեն կրկնում է՝ Շվեդիա ու զարմացած նայում տոմսին։  Ճանապարհ եմ ընկնում։ Հետ եմ նայում։ Մտքով Անարի մայրիկի հետ եմ։ Գնա՞ց, չգնա՞ց։ Մեկը խփում է ուսիս։ Անծանոթ մեկն է։

Ասում է, -Ներողություն, Ձեր կողքի նստած ծեր կինը չի կարողանում շարժվել, Ձեզ է ման գալիս։

Վա՜յ Աստված, հետ եմ գալիս, հայացքս ուղղում եմ միջանցքի ծայրին։ Աչքս ընկնում է Անարի նանեին, որը մեն-մենակ, միջանցքի մեջտեղում՝ նույն տեղում, որտեղ բաժանվել ենք, նստել է գետնին ու գիրկն առել ձեռքի պայուսակը։ Ուղևորներն արագ-արագ կողքով անցնում են։ Հեռվից հայացքն ընկնում է վրաս ու երջանկությունից գոռում է։ Դեմքը ծաղկում է։ Առաջ է սողում ու չորեքթաթ դեպի ինձ գալիս։

Ասում է, -Խանու՛մ ջան, կներես, հոգուդ մեռնեմ, երկու ոտքերս քարացել են, չեմ կարողանում մի քայլ անել։ Ամեն անցնողի ասացի՝ Շվեդիա, շան տեղ չդրեցին։

Անվասայլակով կին է անցնում։ Անարի մայրիկը նախանձով նայում է նրան։

Ասում է, -Այս անվասայլակներից, խանու՛մ ջան, սրանցից գտի՛ր։

Ասում եմ, -Լավ, շատ լավ, այստեղ նստի՛ր, տեղիցդ չշարժվես մինչև չվերադառնամ։

«Էյր ֆրանս»-ի աշխատակիցների հետ եմ խոսում։ Խնդրում ու աղաչում եմ։ Անօգուտ է։ Անվասայլակները նախօրոք են վերցրել։ Պետք է խնդրագիր լրացնել ու մի քանի օր սպասել։ Բացատրում եմ, -Այս կինն Իրանի գյուղերից է գալիս, ոտքերը քարացել են։ Չի կարողանում քայլել։

Ի՞նչ անեմ, թողնեմ գնա՞մ։ Չէ։ Չեմ կարող։ Սիրտս չի ների։ Աչքս ընկնում է բեռնափոխադրման համար նախատեսված մի սովորական սայլի։ Դիմացն ու շուրջը ձող չունեցող սայլերից։ Կարելի է վրան նստել։ Հիանալի է։ Շտապում եմ։ Ձեռքի պայուսակը դնում եմ սայլակին ու մնում եմ շվարած, թե իր հետ ինչ անեմ։

Ասում եմ, -Անա՛ր խանում, վե՛ր կաց, նստի՛ր սայլակի դիմաց։

Ասում է, -Վա՜յ, խանու՛մ ջան, -ու զարմացած վրաս նայում։ Հավատը չի գալիս։ Ծիծաղում է։

-«Վայ խանում ջան» չկա, վե՛ր կաց, արագացրու՛։

Ստիպված համաձայնվում է։ Ամաչում է։ Ասում է, -այս սայլակի մե՞ջ։ Ասում եմ, -Հա, վե՛ր կաց, գործ ունեմ, ուշացել եմ։ Կարմրել ու շփոթվել է։ Լացը գալիս է։

Ասում է, -Խանու՛մ ջան, խայտառակ եղա։ Վրաս ծիծաղում են։

Ասում եմ, -Նանե՛ խանում, քեզ ոչ ոք չի ճանաչում, ամոթ բան չկա։ Շարժվի՛ր, խանու՛մ։

Ոտքը ցավում է։ Օգնում եմ։ Նվնվում է։ Ճիգ է գործադրում, ընկնում է, կռանում է, ձեռքները ծնկներին ու կռացած՝ մեջքով կանգնում է անվասայլակին։

Ասում եմ, -Նստի՛ր, -ու ձեռքով ուսին եմ սեղմում։ Ծանր է։ Սայլակն իր ամբողջ ծանրությամբ քշելը հեշտ չէ։ Մի անցորդ օգնության է գալիս։ Երկուսով միասին բռնում ենք սայլակի բռնակն ու Անարի մայրիկին քշում առաջ։

Ասում է, -Վա՜խ, տղանե՛ր, ո՞ւր եք, որ ձեր մորը տեսնեք։

Վերցնում եմ նրա տոմսը։ Նայում եմ․ Գութենբերգ։ Գութենբերգը, հավանաբար, Շվեդիայում քաղաք է։  Ավիացիայի աշխատակիցներից եմ հարցնում։ Պետք է տերմինալ «Բ» գնալ։ Այսինքն, օդանավակայանի մյուս կողմ։ Տաս րոպեի ճանապարհ է։ Այն էլ ավտոբուսով։

Անար խանումը բարձրացնում է գլուխն ու լսում։ Մինչև ավտբուսի կանգառ դեռ երկար ճանապարհ կա։ Անարի մայրիկի տոմսը ձեռքիս է։ Փարիզ-Գութենբերգ թռիչքին մնացել է մեկ ժամ։ Շատ ժամանակ չունենք։ Ինչքան էլ, որ ծանր է՝ նանե խանումին տանում եմ մինչև միաջանցքի վերջը։ Թեքվելիս աչքս շարժասանդուղքին է ընկնում, ու շվարած կանգնում եմ, թե ինչ անեմ։ Անարի մայրիկը, շարժասանդուղքը տեսնելով, տեղից վեր է թռչում։

Ասում է, -Խանու՛մ ջան, վաա՜յ, աստիճանները շարժվում են, ես տեղիցս չեմ շարժվելու, ուրիշ ճանապարհով գնանք, այն կողմով, այն կողմի աստիճանները նորմալ են։ Մեր աստիճանների նման են։ Ես չեմ գալիս։ Կընկնեմ։ Կմեռնեմ։

Ասում եմ, - Մի՛ աղմկիր։ Լռի՛ր, թե չէ՝ կթողնեմ կգնամ։ Հոգնած եմ, ու համբերությունս հատել է։ Ասում եմ, -Նանե՛ խանում, Շվեդիան ինչի՞դ է։ Վեր կացար, ճամփա ընկար, որ ի՞նչ լինի։ Խեղճացել ես։ Հյուծվել ես, -բարկացած եմ ու չգիտեմ՝ ում դեմ տամ պատին։

Ասում եմ, -Ես պայուսակդ ներքև կիջացնեմ, վե՛ր կաց սայլակից, Յալլա՛հ։

Բռնում եմ թևի տակից։ Բարձրացնում եմ։ Սայլակից իջնում է ու հենվում պատին։ Վերցնում եմ պայուսակն ու աստիճաններով իջնում։ Անարի մայրիկը նայում է վերևից։ Ձեռքը պահել է պատին ու հայացքը սարսափած հառել է ինձ ու շարժասանդուղքին։ Վստահ եմ, որ առաջին աստիճանին լռվելու-մնալու է։ Ասում եմ, -Անար խանու՛մ, նստի՛ր առաջին աստիճանին ու նստած իջի՛ր։

Ասում է, -Վայ, խանու՛մ ջան, վա՜յ Աստված։ Հողեմ գլուխս։ Չեմ կարողանում։ Տղաներն ասացին՝ Շվեդիան մի սարի հետևում է։ Մաշհադ գնալուց էլ հեշտ է։ Ասացին նստում ես՝ հասնում։

Մի ճար փնտրելիս եմ լինում ու տեսնում եմ՝ երկու բարձրահասակ շվեդ տղամարդ ուզում են աստիճաններով իջնել, ու Անարի մայրիկը ճանապարհը փակել է: Երկու հոգով վերցրին Անարի մայրիկի թևատակից ու բարձրացրին։ Անարի մայրիկը գոռում է։ Խուտուտը գալիս է։ Ծիծաղում է։ Վայ-մայ է անում։ Հաստ ու կարճլիկ ոտքերն օդում շարժվում են, ու քարուքանդ եղած կախվում է եվրոպացի պարոնների ձեռքերից ու օձիքներից։ Ծանր է, պահելը հեշտ չէ։ Բայց ողջ-առողջ հասնում են, ու կիսամեռ նանե խանումին ծիծաղելով դնում են գետնին։ Մի որոշ ժամանակ է տևում, մինչև շունչը տեղը գա։

Սայլը մնացել է աստիճանների վերևում։ Կաղալով գնում ենք մինչև ելքի դուռ։ Մի պարապ բեռնակիր մեզ է նայում։ Ձայն եմ տալիս։ Որոշվում է՝ փող վերցնի ու Անարի մայրիկին տանի ավտոբուսի մոտ։ Բացատրում եմ՝ տերմինալ «Բ»։ Հասկանում է։

Ասում եմ, -Անա՛ր խանում, պիտի իրարից բաժանվենք։ Պարոնը քեզ մինչև ավտոբուս կհասցնի ու վարորդին կասի՝ քեզ որտեղ թողնի։ Մի՛ վախեցիր։ Լավ մարդիկ են։

-Բա Դո՞ւք։

-Ես իմ ճամփով եմ գնում։

-Խանում ջան․․․

-Գնա՛, ողջ-առողջ։

Արցունքները գլորվում են։ Բռնում է ձեռքս ու երեք-չորս անգամ պինդ համբուրում։ Ձեռքի պայուսակը բաց է անում, մի նուռ է հանում ու տալիս ինձ։ Սիրո նուռ։ Ասում է, -Երանի դու էլ Շվեդիա գայիր, իրար հետ լինեինք։ Ձեռքիս եփածը կուտեիր։ Տղաներս ոնց որ ծաղիկ լինեն։ Մենակ Աստված գիտի, թե ինչ լավն են ու բարի։

-Համաձայն եմ, մի ուրիշ անգամ։

-Մի ուրիշ անգամը հաշիվ չէ։ Ես այսօր կամ, վաղը չկամ։

Բեռնակիրն իրեն է սպասում: Անարի մայրիկը աչքերը չռած վրան է նայում։ Ձեռքի պայուսակը նրան է տալիս, ձեռքը գցում նրա թևին ու դանդաղ, մանր քայլերով հեռանում է։ Հետ է գալիս ու աշխարհի ամենաբարի աչքերով նայում վրաս։

Նուռը ձեռքիս մեջ է։ Պիտի ճամպրուկներս գտնեմ։ Մի ժամ անցել է: Ճամպրուկներս տեղավորել են ուղեբեռների պահեստում, իսկ դուռը՝ կողպել։ «Էյր ֆրանս»-ի աշխատակիցն ասում է, որ պետք է մի քիչ սպասեմ։ Մի քիչը դառնում է կես ժամ։ Մի ժամ։ Մի հավերժություն։ Նստում եմ՝ սպասեմ։

Անարբանուի մասին եմ մտածում։ Ինքս ինձ ասում եմ, որ հասել է ու եփել-թխելով է զբաղված։ Այս գիշեր տասը տարվա բաժանումից հետո գլուխը կդնի մեծ տղայի գարշահոտ ոտքերին ու կքնի, ու ի՜նչ անուշ քուն կլինի։ Ամենաանուշ քունը երբևէ։

Չորեքշաբթի է, կեսօրն անց։ Վերադարձիցս երեք օր է անցել։ Ճամպրուկս եմ դատարկում։ Իսլամական վերնազգեստը դնում եմ կողքի, որ լվացքատուն տամ։ Գրպաններն եմ դատարկում։ Երկու հատ հարյուրթումանանոց թղթադրամ, բանկի ստացական ու ինքնաթիռի մեկ տոմս․․․Ինքնաթիռի տո՞մս։ Կարդում եմ․ Թեհրան-Փարիզ-Գութենբերգ։ Կիրակի, սեպտեմբերի քսանինը։ Անար բանու Չենարի։ Գութենբերգ։ Քարանում եմ, ու մտքերս իրար են խառնվում։ Հնարավոր չէ։ Անարբանուն գնաց։ Նստեց ինքնաթիռ։ Ինքս տեսա։ Տոմսը դնում եմ սեղանին։ Թարս շրջած։ Չեմ ուզում տեսնել, մտածել։ Բերանս դառնանում է։ Սարսափելի տագնապ է հոսում երակներովս։ Հայացքս անիծյալ տոմսի վրա է քարացել։ Ասացի․ «Այ շշմած կին, նայի՛ր, տե՛ս՝ բան մոռացած չլինես»։ Նայեց։ Ձեռքի պայուսակը պինդ կրծքին էր սեղմել։ Անձնագիրը ձեռքն էր։ Բա տո՞մսը․․․ Տոմսը իմ ձեռքն էր։ Դրեցի վերնազգեստիս գրպանն ու մտքիցս թռավ։ Տխմար։ Ապուշ։ Պետք է գտնեմ։ Որտե՞ղ։ Ո՞նց։ Մտքերս խառնվել են, ու գլուխս չի աշխատում։ Երանի օգնած չլինեի։ Ճամփին ծլած չլինեի։ Երանի ուրիշ մեկին հանդիպած լիներ։ Ինչ իմանամ։ Իմ մեղքն էր։ Իր տղաների մեղքն էր։ Կգնամ Շվեդիա։ Կգնամ Գութենբերգ։ Կգնամ Յազդ։ Կգտնեմ։ Ասաց․ «Ուզում եմ տեսնել այդ տղաներին։ Գիրկս առնել։ Հարյուր անգամ համբուրել ու հետո հանգիստ սրտով գլուխս դնել հողին ու մեռնել»։

Զանգում եմ «Էյր ֆրանս» ընկերությանը։ Զբաղված է։ Նորից եմ հավաքում։ Երրորդ, տասներորդ անգամ։ Զբաղված է։ Տու-տու-տու։ Ալո, ալո։ Միացել է, բայց ոչ ոք չի պատասխանում։ Երաժշտություն է նվագում։ Ինչ-որ ձայն ասում է, -սպասեք, Ձեզ շուտով կպատասխանեն։ Շուտով՝ ասել է թե մեկ կյանք, մի հավերժություն։ Դնում եմ լսափողը։ Օդանավակայան եմ հավաքում։ Այս անգամ պատասխանում են։ Փարիզ-Գութենբերգ ուղևորների ցանկն եմ ուզում։ Կեսօրից հետո ժամը մեկը, սեպտեմբերի քսանինը։ Լռություն։ Աշխարհի ամենաերկար լռությունը։ Տասը րոպե։ Գուցե ընդհատվե՞լ է։ -Ալո։ Գոռում եմ։ -Ալո-ոո։ Չեն պատասխանում։ Չունեն ցանկը։ Ունենան էլ՝ չեն տա։ Խառնաշփոթ է։ Աղաչում-պաղատում եմ։ Ասում եմ, որ Անարբանու Չենարի անունով մի ծեր իրանցի կին է կորել։ Տոմսը ձեռքիս է, Շվեդիա էր գնում։ Գութենբերգ։ Թեհրանից էր եկել։ -Ալո՞։ Ձայնը անջատվում-միանում է։ Ուրիշ մարդ է խոսում։ Սկզբից եմ սկսում։ Բացատրում եմ։ Այդպիսի անունով մարդ ուղևորների ցանկում չկա։ Զանգում եմ Փարիզում Իսլամական Հանրապետության դեսպանատուն։ Նույն տիպի պատասխան են տալիս։ Զանգում եմ Շվեդիայում Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպանատուն։ Ասում են, որ այդ անունով կին նրանց չի դիմել։ Զանգում եմ Ստոքհոլմում բնակվող ընկերոջս։ Աղաչում եմ, որ փնտրի, տեսնի՝ Գութենբերգում Անարի, Չենարի անունով տղաներ գոյություն ունե՞ն։ Սպասում եմ։ Գուցե Անար խանումի խելքին հասնի՝ հեռախոսիս համարը Փարիզի ինֆորմացիոն բյուրոյից հարցնի։ Ի՞նչ լեզվով։

Ուրբաթ։ Շաբաթ։ Կիրակի։ Երկուշաբթի։ Երեքշաբթի։ Եվս մի շաբաթ։ Եվս մի ամիս։ Եվ այդպես շարունակ։

Նուռը դրել եմ բազմոցիս կողքի սեղանին, սիրո նուռ եմ ասում։ Հազար անգամ ինքս ինձ հարցրել եմ՝ ո՞ւր է, ի՞նչ է անում։ Հազար տեսակ բան կարելի է մտածել։ Լավ ու վատ։ Այսօր այն թեթեև, լուսավոր օրերից է, այն  եզակի օրերից, երբ անտեսանելի թռչուններն աղմկում են պատուհանի հետևում։ Թռչունների երջանիկ աղմուկ-աղաղակն ու պատուհանի հետևի հանկարծակի լուսավորությունը որպես լավ նախանշան եմ ընդունում, ու ինքս ինձ ասում եմ, որ Անարբանուն էլ հիմա տղաներին կարոտած նստել ֆեսենջանի խորեշթը պատրաստել, ու ուղևորության հոգնածությունը մարմնից դուրս է եկել։

Ինքս ինձ ասում եմ, որ մի օր կվերադառնամ։ Մի լավ ու երջանիկ օր։ Արևին ու սարին նայող մի տուն, մի փոքր այգի կամ պարտեզ կգնեմ։ Նանե խանումի նուռը կցանեմ ու մրգերը մարդկանց կբաժանեմ։ Նրանք, ովքեր ճաշակել են սիրո նռից, գիտեն, որ իրար քույր ու եղբայր են, և ամեն անգամ, երբ հայացքներն իրար ընկնեն մի հաճելի զգացում կծագի սրտերում, և խառնված հոգիները մի պահ կհանգստանան, և այս ամենը հարյուրամյա Անարբանուի օրհնությամբ, որ քնած է իր նռան ծառի տակ, ու քունն այնքան քաղցր է, որ ոչ ոք սիրտ չի անում արթնացնել։ Փոքր տղան մոր համար մի անուշ երգ է հորինել, ու սիրո նռերը կամաց այդ երգն են մրմնջում։ Մեծ տղան Անարի նանեին հիշեցնող երկու սևաչյա, թմբլիկ դուստրերի տեր է դարձել ու վրեժի մասին մոռացել։ Եվ ես գիտեմ, վստահ եմ, որ Անարբանուն, որտեղ էլ, որ լինի՝ քնած, թե արթուն, մտածում է իր երկար ու հեռու ուղևորության մասին, մոռացած ճամպրուկի,  տխրահռչակ ամրագոտին կապելու, խուտուտը բռնելու, անվասայլակը նստելու ու անծանոթ տղամարդկանց շալակը ելնելու, տոմսը կորելու ու իմ մասին։

Երբեմն երազումս տեսնում եմ, ու ձայնը զրնգում է ականջիս խորքում․ «Խանու՛մ ջան, տղաներիցս նամակ ստացա։ Ամերիկայում էլ են անտեր, անգործ ու օտար։ Նորից ճամփա են ընկել՝ մի ուրիշ տեղ գնան։ Այս անգամ որտե՞ղ»։ Ասում եմ․ «Անար բանու, մի՛ տխրիր, շատերն են այդպես։ Միշտ ու ամենուր օտար են։ Քուն ու դադար չունեն։ Մի օր կտեսնես, որ տղաներդ վերադարձել են։ Երջանիկ են։ Նռնենիների ստվերի տակ կպառկեն ու կննջեն։ Հետո նորից փղերը Հնդկաստանը կհիշեն, նորից սար ու ձոր կընկնեն։ Հա գնալ-գալն էլ կյանքի մի ձև է»։ Ասում է․ «Մեր Յազդն ի՞նչ այիբ ունի»։ Ասում եմ․ «Անարբանու՛, քնի՛ր, թո՛ղ, որ ես էլ քնեմ»։ Լռում է։ Ինքն իր հետ է խոսում, տղաների։ Ձայնն ականջիս չի հասնում, և աղոտ ու անէացող պատկերը հին նկարի պես երազի ոլորապտույտ կամարների ետևում դանդաղ ու հանգիստ հեռանում է․․․

Պարսկերենից թարգմանեց՝ Հասմիկ Հովհաննիսյանը